In Memoriam: Arhitekta Mihailo Čanak (1932–2014)
Krajem 2014. godine preminuo je arhitekta i profesor dr Mihailo Čanak – Čika Mika, istaknuti srpski projektant, istraživač i profesor. Mihailo Čanak je rođen 1932. godine u Beogradu, gde je završio osnovnu školu i gimnaziju, nakon koje je upisao Arhitektonski fakultet u Beogradu 1951. godine. Po uspešnom završetku studiranja, diplomirao je 1957. godine, a magistarski rad je odbranio 1975. godine sa temom „Funkcionalni aspekti organizacije stana i njihov uticaj na formiranje stambenih struktura”. Doktorirao je 1984. godine na istom fakultetu, sa temom „Vrednovanje kvaliteta u stambenoj izgradnji i stanovanju”. Svoju karijeru je započeo 1957. godine u Institutu za ispitivanje materijala Srbije – IMS, gde je nakon niza godina postao direktor Centra za stanovanje IMS. Tokom 1986. godine, Čanak dolazi u Institut za arhitekturu i urbanizam gde obavlja dužnosti direktora do 1988. godine, a zatim u istom institutu ostaje u statusu naučnog savetnika do penzionisanja 1999. godine. Bio je redovni član Akademije arhitekture Srbije i Inženjerske Akademije nauka Srbije, a u periodu od 1968. do 1987. godine i stalni član jugoslovenske delegacije u Grupi za građevinarstvo Komiteta za stanovanje, građevinarstvo i planiranje EEK Ujedinjenih nacija u Ženevi. Dobitnik je Velike nagrade Saveza arhitekata Srbije – SAS za životno delo i Povelje za životno delo Asocijacije srpskih arhitekata – ASA.
Interesovanje za stambenu arhitekturu je kod Čanka počelo da se razvija još tokom fakulteta i kroz saradnju sa njegovim bliskim kolegama Milosavom Mišom Mitićem, Leonardom Lenarčićem, Ivanom Petrovićem i Ivanom Simovićem, sa kojima je činio grupu „Beogradskih pet”, u okviru koje su zajedno istupali na brojnim konkursima. Prve uspehe i realizacije (Blok 21 u Beogradu i Liman 1 i 2 u Novom Sadu) delili su zajedno, da bi nakon razlaza Grupe 1964. godine, nastavio da deluje sa kumom Milosavom Mitićem (Blok 29 u Beogradu), sve do njegove prerane smrti 1970. godine. Po rečima Mihaila Čanka, kumova smrt ga je veoma potresla i ostavila je dubok trag u njegovom stvaralaštvu, jer je Mitić predstavljao stvaralačku, ekspresivnu, kontratežu njegovom racionalnom funkcionalizmu. Nova svežina u njegovom stvaralaštvu se javila tokom saradnje i prijateljstva sa istaknutim beogradskim arhitektom Aleksandrom Đokićem, koji mu je svojim romantičarskim pristupom arhitekturi pomogao da prebrodi jaz koji se isprečio ispred njega odlaskom Milosava Mitića. Plodonosna saradnja sa arhitektom Đokićem je urodila realizacijom naselja „Kijevo – Kneževac” (1971–1980) i „Košutnjak” (1981–1983), a nakon toga je usledila i saradnja sa arhitektima Predragom Napijalom i Dušanom Simićem, iz čega je kao rezultat te saradnje nastalo naselje „Bežanijska kosa” u Beogradu. Iako je Čanak iza sebe ostavio preko 12.000 realizovanih stanova u više naselja u Beogradu i Srbiji, kao krunu svog projektantskog rada voleo je da istakne Upravnu zgradu izdavačke kuće „Kreativni centar” u Beogradu. Skromna, „ekspresivna minijatura”, kako ju je nazvala istoričarka umetnosti Dijana Milašinović Marić, ostavila je značajan trag u beogradskoj arhitekturi, kao redak reprezent savremenih ekspresionističkih tendencija.
Poseban aspekt Čankovog stvaralačkog delovanja su bila habitološka istraživanja, koje je od 1965. godine sprovodio sa timom kolega u Institutu za ispitivanje materijala Srbije IMS, da bi nakon 1970. godine oformili Centar za stanovanje IMS. Kao već uveliko potvrđeni i istaknuti istraživač, sa preko 140 objavljenih naučnih radova (studija, članaka i referata), Čanak je inicirao izradu i učestvovao je u stvaranju beogradskih normativa za stanovanje 1983. godine, koji su u velikoj meri regulisali oblast stambene arhitekture, jer je u to vreme bila pod uticajem različitih projektantskih improvizacija. Vrhunac Čankove istraživačke karijere je predstavljalo dvadesetogodišnje angažovanje u radu Radne grupe za građevinarstvo pri Komitetu za građevinarstvo, stanovanje i planiranje Evropske ekonomske komisije Ujedinjenih nacija.
Mnogi će ga sasvim sigurno pamtiti po stručnosti, brojnim stambenim naseljima i objektima koje je izveo, po stambenim propisima i habitološkim studijama kojima je uticao na razvoj stambene arhitekture i kulture stanovanja u našoj zemlji. Međutim, ne mali broj je i onih koji su imali zadovoljstvo da ga upoznaju i kao duhovitog i izuzetnog predavača. Od 1983. godine, Čanak je organizovao i permanentno vodio Pripremni tečaj za studije arhitekture „ARD” (Architectural Research & Design), namenjen učenicima završne godine srednjih škola, koji su bili usmereni na studije arhitekture. Nakon sinovljevog odlaska u inostranstvo, Mihailo Čanak u svojim aktivnostima daje prioritet pedagoškom radu. Slojevito teorijsko i praktično znanje, ali i njegovo izuzetno pedagoško umeće, doprineli su da „ARD škola” stekne renome, ne samo među mladim ljudima, koji se usmeravaju na studije arhitekture, već i u širim krugovima stručne javnosti. Tokom 32 godine, koliko je kontinualno držao pripremnu nastavu, imao je preko 1.000 učenika, ili „mišova”, kako ih je zvao, koji su danas diplomirani i iskusni arhitekti. Neumoran po prirodi, Čanak je punih petnaest godina uređivao interni bilten kursa, pod nazivom „ARD Review”, koji je po svom sadržaju, kako je on voleo da kaže, bio „omladinsko-gerijatrijski” časopis, u kome su obrađivane ozbiljne arhitektonske teme, na duhovit i kreativan način. Jubilarni četrdeseti broj biltena je ostvario u poslednjoj godini svog života.
Oni koji su ga bliže poznavali, sećaće se i njegovih romana Kokitlamske hronike i Čvrakovi u Beogradu, priča o caru i svinjaru i o babi sa krša, stihova Čika Jove Zmaja, Stanislava Vinavera i provokativnih poslovica iz rečnika Vuka Karadžića, koje je tako lako i naizust recitovao, zatim, latinskih poslovica, za koje je počesto samo on znao šta znače, kao i brojnih dosetki, kojima je na kreativan način motivisao učenike, a istovremeno im i objašnjavao njima složene arhitektonske pojmove.
Na kraju, postavlja se pitanje mogu li se u ovako kratkom mementu dosegnuti granice Čankovog stvaralačkog učinka. Za jedan život je sasvim dovoljno usrećiti desetine hiljada ljudi svojim stanovima, a treba pomenuti i mnoge istraživače koji su ostali zamišljeni nad njegovim studijama, kao i učenike kojima je udahnuo volju i svest o značaju i značenju arhitekture.
Dr Đorđe Alfirević
